تاریخنامه

قهوه خانه ها و نقش آنها در حوزه فرهنگ ایرانی

   یکی از خوانندگان وبلاگ مطلبی را پیرامون "قهوه خانه ها" برای تاریخنامه فرستاده بود که با اندکی تغییر و تلخیص در این پست قرار داده شده است.


    نخستین قهوه خانه ها در ایران در دوره صفویه، و به احتمال زیاد در زمان سلطنت شاه تهماسب (930- 984ق)، در شهر قزوین پدید آمد و بعد در زمان شاه عباس اول(996- 1038 ق) در شهر اصفهان توسعه یافت. قهوه خانه در آغاز، همانگونه که از نامش پیداست جای قهوه نوشی بود. از نیمه دوم قرن سیزدهم هجری چای نوشی در قهوه خانه ها معمول شد، لیکن نام قهوه خانه همچنان بر آنها باقی ماند. در دوره قاجار، به خصوص دوره پادشاهی ناصرالدین شاه (1264 - 1314 ق) زمینه برای گسترش قهوه خانه در شهرهای بزرگ، از جمله شهر تهران، فراهم گردید. قهوه خانه ها ابتدا در بازارها و در محله ها و در کنار مجموعه ای از واحدهای صنفی مهم ، مانند نانوائی ، قصابی، بقالی، سبزی فروشی، حمام و... که با هم بازارچه ای را در هر محله شهر شکل می دادند، پدید آمد. پس از گذشت زمانی، در هر خیابان، محله، شهر و در محل های تجمع پیشه ها نیز قهوه خانه ها بوجود آمدند.

    قهوه خانه ها در طول تاریخ حیات چهارصد ساله ی خود وظیفه و نقش های گوناگونی مطابق با اوضاع اجتماعی و اقتصادی زمان داشته است. در آغاز کار محل گرد آمدن مردم خوش گذران از قشرهای مرفه جامعه و ادیبان و شاعران و رجال درباری و کشوری و لشکری بود. در ادامه از هر طبقه و گروهی در آنجا حضور پیدا می کردند. رفته رفته بعضی از قهوه خانه ها به صنف و گروه خاصی از مردم اختصاص یافت.در گذشته در و دیوار ساختمان زورخانه و قهوه خانه با نقش و نگارهایی از پیکره ی پهلوانان اساطیری و حماسی و ملی و مذهبی و صورت شاهان افسانه ای و تاریخی و پهلوانان و جوانمردان جامعه پوشیده بود. مرشد در زورخانه و نقال در قهوه خانه نقش مهمی را در انتقال فرهنگ ایرانی- اسلامی ایفا میکردند.

    زورخانه کاران و قهوه خانه روها (بعد از این که قهوه خانه به مرور نهادی همگانی و مردمی شد) همه اهل پیشه بودند و به توده ی مردم کوچه و بازار تعلق داشتند  اینان اندیشه را با شعر و قصه و داستان و بازگوئی و تکرار داستان نبردهای رستم دستان با پهلوانانی چون اسفندیار و سهراب، و جنگهای امیر مومنان (ع)با اهریمنان دین و مذهب می پروردند و از این طریق نقش مثمر ثمری را در حوزه ی فرهنگی ایفا می کردند.

    قهوه خانه ها همچنین در پر کردن اوقات فراغت مردم از هر قشری نقش ایفا میکردند. مردم از هر قشر و گروه هر روز پس از دست کشیدن از کار روزانه، و در ایام و اوقات بیکاری در قهوه خانه ها جمع می شدند و ساعتها به گفتگو با هم و تبادل نظر درباره ی کارهای اجتماعی و اقتصادی و سیاسی می پرداختند.اهل حرف و صنعتگران و کارورزان بعضی از قهوه خانه ها را پاتوق صنفی خود کرده بودند و در تجمع هایشان مسائل صنفی و شغلی را در میان می گذاشتند. مردم بسیاری از گرفتاری های خانوادگی و محلی و مسائل مادی خود را در نشستهای دوستانه ای که در  قهوه خانه ها ترتیب می دادند مطرح و گره گشائی می کردند. در مجالس شبانه قهوه خانه ها، به خصوص شبهای ماه رمضان که آئینهای سخنوری و مرثیه سرایی و نقالی و شاهنامه خوانی و بازی های قهوه خانه ای در آنها برگزار می شد، معمولا جمع زیادی از اهالی محل و مردم محله های دیگر شرکت می کردند و در یک محفل انس و دوستی و فضای فرهنگی و ادبی با هم ارتباط برقرار می کردند.

در نهاد قهوه خانه دو مکتب مهم از هنرهای کلامی و تجسمی، یعنی نقالی و سخنوری (هنر کلامی) و نقاشی (هنر تجسمی) رشد و بالندگی یافت و در هر یک از این هنرها هنرمندان بزرگی تربیت شدند.

  با ورود وسایل ارتباط جمعی متعدد قهوه خانه ها اهمیت و نقش گذشته خود را از دست دادند.در نتیجه قهوه خانه به صورت واحدی کم اهمیت درآمده و از بار اجتماعی-فرهنگی نیرومند گذشته تهی گشته است. امروزه بیشتر قهوه خانه های ما دکه ای شده اند برای خوردن و نوشیدن و کارهای دیگر .  

خانم کواکبی:دانشجوی تاریخ و تمدن دانشگاه قزوین

منبع: علی بلوکباشی، قهوه خانه های ایران.

  به نظرم رسید تا چند سطری را در تکمیل مطلب فوق بنویسم:.

قهوه خانه ها در دو استان مازندران و گیلان کماکان پابرجا هستند .اگرچه وقتی پای صحبت برخی از صاحبانشان می نشینیم از کسادی و بی رونقی کار گله و شکایت دارند. اما به اطلاع خوانندگان وبلاگ برسانم، اگرچه شاید قهوه خانه ها مثل گذشته رونق نداشته باشند ولی در شهرستان تنکابن و اطراف آن-رامسر، رودسر، کلاچای، رحیم آباد- قهوه خانه ها یی با همان شکل و شمایل قدیم وجود دارند و خودم شاهد بوده ام که هنوز در بسیاری از این قهوه خانه ها داستان گویی، شعر خوانی، نواختن نی و موسیقی های سنتی وجود دارد. البته با توجه به شغل مردم این منطقه که عمدتا کشاورز و باغدار هستند، در بعضی از فصول سال و با توجه به بیکاری فصلی که بوجود می آید، مردم اوقات خود را در قهوه خانه ها سپری می کنند. البته من این موضوع را نفی نمیکنم که قهوه خانه رو ها در این مناطق هنوز افراد سالخورده و پا به سن گذاشته هستند. به نظر من دست اندرکاران امر با کمک به قهوه خانه ها و رونق بیشتر آنها در جذب توریست در این مناطق می توانند نقش موثری داشته  باشند. انشاءالله

 

 

   + محمدجعفر اشکواری ; ٦:٠٢ ‎ب.ظ ; یکشنبه ٥ اردیبهشت ۱۳۸٩
comment نظرات ()
BlogLike textcolor="#333333" linkcolor="#2f57a2" backgroundcolor="#ffffff">