تاریخنامه

عزیزالدین نَسَفی (قرن هفتم هجری)

عبدالعزیز بن محمد نَسَفی معروف به عزیزالدین نسفی از عرفای برجسته سده هفتم هجری. همانگونه که از نامش پیداست، از اهالی نَسَف یا نَخشب در ماوراءالنهر (فرارود) بود. ولادت وی را حدود سال 596 ق می‌دانند. نسفی در رجب سال 671 ق جلای وطن کرد. در ایران ابتدا به مناطق شمالی رفت، سپس راهی جنوب شد و بعد از کرمان، شیراز و اصفهان، سرانجام در شهر ابرکوه ساکن شد. ظاهراً تا پایان عمر خود در این شهر و در منطقه‌ای به نام «کوه ابراهیم» حضور داشت


اکنون در ابرکوه بقعه‌ای با نام «پیر حمزه سبزه پوش» وجود دارد که اهالی آن را مدفن عزیزالدین نسفی می‌دانند. بقعه تقریباً در بافت مرکزی شهر قرار دارد. بنا پلانی مربع شکل دارد که گنبدی بر فراز آن قرار گرفته است. از بیرون بنا می‌توان دریافت که روزنه‌هایی که در گردنی گنبد قرار گرفته است نور مجموعه را تامین می‌کنند. فعلا یکی از ورودی‌های بنا با در چوبی محل رفت و آمد است. برای ورود به بنا باید از 4 پله گذشت، زیرا کف بنا در سطحی پایین‌تر از اطراف خود قرار دارد. با ورود به داخل بنا اولین چیزی که به چشم می‌آید مرمت غیراصولی دیوارهای آن است که با کاهگل پوشانده شده است. با نگاهی به سمت چپ و دیوار سمت قبله، محرابی خودنمایی می‌کند که می‌توان آن را با محراب الجایتو در اصفهان و محراب مسجد جامع ابرکوه مقایسه کرد. محرابی زیبا که گچ‌بری ماهرانه‌ای دارد. در تزئین محراب از نقوش گیاهی، گره چینی و انواع خطوط (کوفی تزئینی [معقلی، مشجر، مورق]، نسخ، ثلث) استفاده شده است. ابهت و زیبایی محراب به گونه‌ای است که چشم هر بیننده‌ای را به خود خیره می کند. محراب چهارده کتیبه دارد و عبارت‌هایی چون «الملک لله و العظمه لله» به همراه آیاتی از سوره های بقره، فصلت، هود و اخلاص به خط کوفی و نسخ بر آن نقش بسته شده است. دو کتیبه مدور نیز در قسمت فوقانی محراب قرار دارد که در کتیبه سمت راست عبارت « فی المحرم ....عین و خمسمائه» و در کتیبه سمت چپ عبارت «عمل محمد ابن ابی الفرج العراقی غفر الله له» حک شده است.

مجموعه تزئینات درون بنا به دو بخش تقسیم می شود: نقاشی دیواری که در قسمت فوقانی دیوارها انجام شده و گچ بری که در ازاره و محراب وجود دارد. بخش‌های زیادی از نقاشی و گچ بری بنا اکنون از بین رفته است و به جای آن بنا با کاهگل پوشانده شده است! با وجود این مرمت های صورت گرفته سبب شده است تا از تخریب بنا جلوگیری شود. درون مقبره دو قبر وجود دارد که درباره صحت انتساب آنها به عزیزالدین نسفی اختلاف نظر وجود دارد، زیرا تاریخ کتیبه (590 یا 570 ق) با درگذشت نسفی همخوانی ندارد، ضمن اینکه یکی از مقبره ها نیز با قبله مطابقت ندارد و قبر دوم که در راستای محراب و قبله قرار گرفته نیز به احتمال زیاد مربوط به بعد از سال 732 ق است که قبله در این شهر اصلاح شد و حتی محراب مسجد جامع ابرکوه نیز در این دوران به آن اضافه شد.

البته منطقه‌ای به نام عزیزآباد در نزدیکی کوه ابراهیم وجود دارد که در گذشته مقبره‌ای با نام «پیر صدیق» در آن وجود داشت و اکنون نیز ویرانه‌های مجموعه ای باقی مانده است که احتمال می‌رود مقبره عزیزالدین نسفی در آن بوده است. در این که عزیزالدین نسفی اواخر عمر خود را در ابرکوه گذرانده و در این شهر نیز از دنیا رفته است تردیدی وجود ندارد، اما آنچه مشهور است اینکه مردم این مقبره را مربوط به عزیزالدین نسفی می‌دانند.  

بقایای مجموعه ای با نام «پیر صدیق» در جوار کوه ابراهیم-عزیزآباد (1)

(2)

از آثار وی می توان به انسان الکامل، زبده الحقایق، کشف الحقایق و منازل السائرین اشاره کرد.

   + محمدجعفر اشکواری ; ۸:۱٠ ‎ب.ظ ; یکشنبه ٢٤ اسفند ۱۳٩۳
comment نظرات ()
BlogLike textcolor="#333333" linkcolor="#2f57a2" backgroundcolor="#ffffff">