تاریخنامه

تاریخ چوگان

دو سال است که افتخار شاگردی آقای دکتر آذرتاش آذرنوش نصیب من شده و در نگارش رساله دکتری از راهنمایی‌های ارزنده ایشان بهره می‌برم. در اوایل آشنایی با ایشان بود که فرمودند مشغول نوشتن کتابی درباره تاریخ چوگان هستند. هفته گذشته که در خدمت ایشان بودم، مطلع شدم که کتاب «تاریخ چوگان در ایران و سرزمین های عربی»به اتمام رسیده و توسط انتشارات نشر ماهی چاپ و در دسترس محققان و علاقمندان قرار گرفته است.


بر آشنایان دکتر آذرنوش پوشیده نیست که ایشان از دوران نوجوانی به ورزش چوگان مشغول هستند و هم اکنون نیز در این رشته به فعالیت می پردازند. ایشان در پیشگفتار نیز از علاقه خود به چوگان و چگونگی ورود به این ورزش گفته است. علاقه به چوگان و تخصص در فرهنگ و ادبیات سبب شده است تا نویسنده درباره تاریخ این رشته ورزشی کهن به تحقیق بپردازد، یا به قول ایشان که «زیبنده آن می بود تا میان کار و ورزش پیوندی می یافتم تا از هر دو سو بهره‌مند شوم».

کتاب هشت فصل دارد: فصل نخست کتاب «چوگان، واژه‌شناسی» نام دارد و نویسنده در آن اصطلاح چوگان را برگرفته از متون کهن پهلوی می‌داند و از هُرن، دانشمند برجسته آلمانی به عنوان نخستین فردی که به این واژه پرداخته و آن ‌را هم‌ریشه با کلمه چوب دانسته،‌ یاد کرده است. همچنین بخشی از این فصل به واژه «صولجان» در شعر و ادب عربی اختصاص داده و آن‌ را معرب واژه چوگان دانسته است. هم اکنون در دنیا این بازی را به نام پولو (polo) می شناسند که واژه ای تبتی است به معنای گوی چوبین.

بخش دوم کتاب به «خاستگاه چوگان» اختصاص دارد و ایران به عنوان زادگاه این ورزش معرفی شده است. البته نویسنده گفته است که اظهار نظر قطعی در این باره ممکن نیست: «از آن‌جا که سرآغاز نوع بازی چوگانی و شکل‌های نخستین و زادگاهش دست نایافتنی است، بهتر است مانند شارتیه به این عبارت بسنده کنیم: حدود دو یا دو هزار و پانصد سال پیش، قبایل آسیای مرکزی که اسب‌ها فراوانی داشتند، در بازی‌ها و سرگرمی‌های سواره‌ی خود، از چوب و انواع گوناگون گوی نیز استفاده کردند، اما این بازی‌ها یکسره وحشی و بی‌نظام بود؛ آن بازی گروهی و منظمی که از قوانین نسبتاً روشنی پیروی می‌کند و زاییده‌ی تفکر و اراده‌ی مردم یک سرزمین است، نخست در ایران پدید آمد و به نقاط دیگر جهان راه‌ یافت».

در فصل سوم، از رساله‌های چوگانی صحبت به میان آمده است و این مکتوبات به دو گروه رساله‌های چوگانی به زبان فارسی و عربی تقسیم شده‌اند. «نگاهی به تاریخچه‌ی چوگان در سرزمین‌های دیگر» عنوان فصل چهارم کتاب است و نویسنده در این قسمت به رواج بازی چوگان در مناطقی مانند هندوستان، چین و بیزانس  پرداخته است.

در فصل پنجم به بررسی احوال چوگان در ایران پیش از اسلام پرداخته شده است. روایت‌های افسانه‌ای، چوگان بازی سیاوش، چوگان بازی رستم، روایت‌های نیم‌تاریخی، روایت‌های تاریخی و روایت‌های ساسانی در آثار اسلامی، بخش‌های مختلف این فصل را تشکیل داده است.

چوگان در ایران عصر اسلامی، محور اصلی مطالب فصل ششم است. در این بخش سیر تحول این بازی از سده‌های نخستین تا آغاز عصر صفوی بررسی شده، ضمن این که نویسنده در این بخش نگاهی هم به وضعیت بازی چوگان در کشورمان پس از به قدرت رسیدن صفویان، دارد. همچنین در پایان فصل از تولد دوباره این ورزش در عهد قاجاریه، سخن به میان آمده است و قسمتی هم به چوگان ایران در حال حاضر اختصاص دارد.
نویسنده در فصل هفتم با فاصله گرفتن از مباحث چوگان در ایران، به چگونگی شکل‌گیری و انجام این بازی در جهان عرب پرداخته است. عصرجاهلی، عصر عباسی و مصر و شام، بخش‌های مختلف این فصل را تشکیل می‌دهند. آخرین اطلاع از باز چوگان مربوط به الظاهر سیف الدین خوشقدم از فرمانروایان ممالیک است که ابن تغری‌بردی ذیل حوادث سال 866 ق آورده است.

چوگان در ادبیات هم عنوان فصل هشتم این کتاب است. در این فصل از به کار رفتن واژه چوگان در آثار شاعرانی مانند رودکی، فردوسی، جامی، فرخی، نظامی و عطار نیشابوری سخن به میان آ‌مده و از مثنوی «کارنامه» سروده قاسمی جنابادی به عنوان نخستین کتابی که در ادبیات فارسی سراسر به موضوع چوگان پرداخته، یاد شده است. اشاره به تک‌‌بیت‌هایی از خواجو، عطار، انوری، سعدی، حافظ،، هاتف و محتشم که دربرگیرنده واژه چوگانند، به انضمام چوگان در تصویرپردازی عربی، حُسن ختامی بر ای این کتاب است.

از نکات حائز اهمیت این کتاب می توان به تصاویر، نقاشی‌ها و مینیاتورهایی که با مضامین بازی چوگان در آن گنجانده شده است، اشاره کرد. این کتاب 200 صفحه‌ای با قیمت 14000 تومان در بازار موجود است و به علاقمندان توصیه می کنم که حتمأ آن را تهیه و مطالعه بفرمایند.

چو سر زلف تو از مشک شود چوگان‌ساز - همچو گویی سر مردانش به چوگان آید

سر مردان جهان بر سر چوگان تو شد - مرد کو در ره عشقت که به میدان آید (عطار).

   + محمدجعفر اشکواری ; ۱:٥۱ ‎ب.ظ ; دوشنبه ۱۳ خرداد ۱۳٩٢
comment نظرات ()
BlogLike textcolor="#333333" linkcolor="#2f57a2" backgroundcolor="#ffffff">