تاریخنامه

مسجد بیرون

وقتی رجاء بن ابی ضحاک از طرف مأمون مأموریت یافت تا امام رضا (ع) را از مدینه به مرو ببرد مسیری را پیمود تا امام رضا (ع) کمترین ارتباط را با مناطق مرکزی ایران و شیعیان داشته باشد. به همین دلیل مسیرش را بعد از ورود به ایران از حاشیه کویر انتخاب و از شهرهای زیر گذشت: «مدینه، نقره، نباج، بصره، اهواز، بهبهان، شیراز، اصطخر، ابرکوه(ابرقوه)، ده‌شیر، یزد، خرانق، رباط پشت بادام، نیشابور، ده سرخ، طوس، سرخس، مرو». شیعیان و دوستداران امام رضا (ع) در منزلگاه های ایشان بناهای یادبودی ساختند تا از این طریق یاد و خاطره آن امام بزرگوار را زنده نگه دارند.


همان گونه که گفته شد، یکی از این شهرها، ابرکوه (ابرقو) بود که اکنون یکی از شهرستان های استان یزد به شمار می‌رود که در مرز استان یزد و شیراز واقع شده است. مسجدی در این شهر با نام «مسجد بیرون» وجود دارد. این مسجد در محله خواجه و  شمال شرقی شهر واقع شده است. این مسجد را منزلگاه امام رضا (ع) می‌دانند و بر اساس تحقیقی که صورت گرفته است، 17 آبان سال 195 هجری شمسی برابر با هشتم ربیع الثانی سال 201 قمری به عنوان روز ورود آن حضرت به ابرکوه تعیین شده است.

این مسجد شامل دو ایوان با حیاط مرکزی است و ایوان غربی به گنبد خانه ‌ای که از داخل مربع و از خارج نیم دایره است متصل است. ‌زیرسازی گنبد و قرینه‌‌های آن همچنین پوشش ایوانها و دو رواق به شیوه پارتی، اشکانیان و ساسانیان است.

برای قرار دادن گنبد بر روی دیوارها از روش سکنج (سه کنج) یا گوشواره یا فیلگوش استفاده شده است. گنبد مسجد جالب است، زیرا از نوع گنبد های یک پوسته است که قسمت بیرونی آن دارای سه ردیف پلکان است که اصطلاحاً دارای تزئنات «خرپشته» است. گیلوئی (گردنی یا پایه) گنبد بلند است و چند پنجره مشبک در آن تعبیه شده است تا نور فضای زیر گنبد و محراب را تامین کند.

تنها اثر مسجد کتیبه‌‌ای بر روی کاشی معرق به رنگ سفید بر زمینه لاجوردی در سه رشته خط نسخ به عرض65 سانتی متر و طول پنج متر است که سه دیواره سر در کوچک خارجی را پوشانیده است و درست در زیر پا کار قوسی قرار گرفته است که خط نسخ آن از انواع خطوط کتیبه‌‌ای مسجد گوهرشاد است که در سال 820 و 821 هجری قمری ساخته شده است.

محراب مسجد گچ کاری است، اما با نگاه دقیق‌تر می‌توان دریافت که قبلاً به احتمال زیاد با کتیبه‌ای سنگی پوشیده شده بود که اکنون وجود ندارد.

در برخی از دیوارهای صحن داخلی مسجد جای کتیبه‌هایی که برداشته شده است وجود دارد. یکی از موارد جالب توجه در این مسجد این است که در زیر سقف گنبد فضایی به شکل مربع خالی است که با پرس و جو متوجه شدم که در گذشته برای تامین نور فضای داخلی از نوعی سنگ مرمر استفاده می‌شد که سبب انعکاس نور می شد.

شهرستان ابرکوه یکی از غنی ترین مناطق از نظر تعداد و تنوع آثار و ابنیه تاریخی است که متاسفانه به دلیل عدم توجه کافی به آنها بسیاری از بناها در حال تخریب و نابودی است.

 

 

 

   + محمدجعفر اشکواری ; ٩:۳۸ ‎ق.ظ ; دوشنبه ۱٩ فروردین ۱۳٩٢
comment نظرات ()
BlogLike textcolor="#333333" linkcolor="#2f57a2" backgroundcolor="#ffffff">