تاریخنامه

تهرانگردی (1): موزه مقدم

اگرچه این روزها تنفس در تهران اندکی مشکل است، اما نمی توان از تهران نگفت. وقتی فیلم «طهران، تهران» ساخته مهرجویی را می دیدم، متوجه شدم که با وجود حضور در تهران به مدت 6 سال، هنوز تهران را نشناخته ام، حداقل از نظر آثار و ابنیه تاریخی. به همین دلیل از هر فرصتی استفاده می کنم و در این باره اطلاعاتی بدست می آورم.


چهارشنبه هفته گذشته 1391/3/3، در یک ابتکار جالب، کوی دانشگاه تهران تهرانگردی را برای دانشجویان متأهل دانشگاه تدارک دیده بود. رأس ساعت 5 حرکت کردیم و بعد از گذشت چهل و پنج دقیقه به موزه رسیدیم. اولین مکانی که از آن بازدید کردیم «موزه مقدم» نام داشت. موزه مقدم در حقیقت خانه مقدم است که از خانه های مجلل دوران قاجار به شمار می رود. این خانه متعلق به تقی خان احتساب الملک، یکی از پیشخدمتان ناصرالدین شاه و مظفرالدین شاه و از درباریان محمدعلیشاه و احمدشاه قاجار است. احتساب الملک دو فرزند به نام های حسن و محسن داشت که حسن در جوانی از دنیا رفت و از جمله کارهای ماندگار وی می توان به نمایشنامه «جعفرخان از فرنگ آمده» اشاره کرد. محسن بعد از اتمام تحصیلات خود، در سال 1315 ه.ش به ایران آمد و به همراه همسر فرانسوی خود «سلما» در خانه پدری خود -موزه مقدم امروزی- ساکن شد. وی از اولین استادان آکادمیک باستان شناسی ایران بوده و در تاسیس دانشکده هنرهای زیبا و گروه باستان شناسی دانشگاه تهران نقش موثری ایفا کرد. سلما که در رشته باستان شناسی و هنر تحصیل کرده بود، به عنوان رئیس کتابخانه موزه ایران باستان در کنار همسر مشغول به فعالیت شد. از آنجایی که از طرفی این زوج به جمع آوری اشیاء تاریخی و باستانی علاقمند بودند و از طرف دیگر دکتر مقدم در حفاری های بسیاری در ایران حضور داشت، کلکسیونی از آشیاء تاریخی و باستانی گردآوری کردند. آنها تصمیم گرفتند که معماری خانه را تغییر داده و اشیاء تاریخی را در آن جای دهند. 

استاد مقدم در سال 1351 ه.ش، خانه خود را وقف دانشگاه تهران کرد. وی در سال 1366ه.ش از دنیا رفت و همسر وی نیز در سال 1369ه.ش دار فانی را وداع گفت. تولیت این مکان در اختیار دانشگاه تهران قرار گرفت و با مرمت و بازسازی آن در سال 1388ه.ش افتتاح شد. مساحت این خانه 2117 متر مربع است که دارای سه حیات بیرونی، اندرونی و سرایداری است.

در ضلع جنوبی حیاط بیرونی، ساختمان بیرونی و کارگاه (کتابخانه) قرار دارد. ساختمان بیرونی سه بخش است:

- اتاق پیشخوان: در دوران حیات دکتر مقدم، سالن پذیرایی بوده، اما امروزه در آن به معرفی استاد مقدم و فعالیت های علمی وی اختصاص دارد. در آن قاب های عکس ایشان و لوازم شخصی و در قسمتی نیز آثار تزئینی چوبی، وسایل آشپزخانه و صندوق های قدیمی قرار دارد.

- اتاق پذیرایی: این سالن، محل کار و پذیرایی از مهمانان بوده است. در حا حاضر، در آن از دوره های مختلف تاریخی ایران، اشیاء و آثار گوناگون از جمله سفال، ابزار سنگی، مفرغ، شیشه، مهر و غیره قرار داده شده است.

- حوضخانه: این بخش از بنا در دوره مضفرالدین شاه قاجار ساخته شده است. کف و دیوارهای حوضخانه پوشیده از کاشی و سفال هایی از سده چهارم تا سیزدهم هجری قمری است.

- کارگاه (کتابخانه): این مکان در حقیقت کارگاه استاد مقدم بوده است. در حال حاضر کتاب های استاد مقدم و دیگر کتابهای مرتبط با باستان شناسی و هنر در این مجموعه قرار دارد.

در ضلع غربی، ساختمان اربابی (برج) و ایوان قاجار قرار دارد.

- ساختمان اربابی: این بنا با کمک استاد و یکی از شاگردانش به شکل قلعه های قرون وسطی اروپایی در آمده که البته به نظر من بسیار شبیه به دیوارهای مسجد جامع الحاکم فاطمی در مصر است. این بنا شامل این بخش هاست: اتاق کدخدا، حمام کوچک با کاشی های عصر قاجار، اتاق صدف، اتاق تدخین.

- ایوان قاجار: این ایوان بر پایه چند ستون و طاق آهنگ ساخته شده است. تزئینات بکار رفته در این ایوان، کاشی هایی مربوط به دوره زندیه و قاجاریه است. در طراحی های حوض کوچکی که در وسط این ایوان ساخته شده، طرح هایی از آب نماهای کاخ الحمراء در اسپانیا بکار رفته است.

در ضلع شمالی، گلخانه قرار دارد که مزین به کاشی های لعابدار و مزین به نقوش گیاهی و نیز سنگ های حجاری شده است. در ضلع شرقی خانه، حوضی قرار دارد که از حوض های ژاپنی الگو برداری شده است.

حیاط اندرونی: در ضلع شمالی حیاط اندورنی، ساختمان شمالی قرار دارد دارد که از چند بخش تشکیل شده است:

- زیرزمین: این قسمت از ساختمان جهت بازسازی و مرمت اشیاء استفاده می شود.

- ایوان: این ایوان با نمای بیرونی به شکل دو سنتور با گچ بری ایرانی و بر روی چهارستون با گچ بری های زیبا ساخته شده است. این ایوان با دو رشته پلکان مارپیچ از حیاط قابل دسترسی است و هنوز شکل قدیم خود را حفظ کرده است. تزئینات بکار رفته در این قسمت، کاشی های هفت رنگ صفوی، آینه کاری زندیه و قاجار، کاشی های معرق و خشتی قاجار و پهلوی است.

- اتاق قاجار (سالن زمستانی): در این قسمت، آثار با ارزشی وجود دارد: طاقچه گچ بری زندیه از اصفهان، شومینه ای از قصر فیروزه (کاخ فیروزه خانم، سوگلی ناصرالدین شاه قاجار و ... در بخش دیگری از این سالن، انواع سکه هایی از قبل از اسلام تا عصر حاضر به نمایش گذاشته شده است.

- اتاق نشیمن: این اتاق محل اصلی زندگی و به عبارتی اتاق نشیمن به حساب می آمده و در حال حاضر تعدادی قلمدان و جعبه های مرصع کاری شده به نمایش در آمده است.

در ضلع شرقی حیاط اندرونی، عکس های قدیمی موزه قرار داده شده است که دیوارهای آن با کاشی های قاجاری و طاقنما تزئین شده است. و سرانجام، حیاط سرایداری که محل سکونت مستخدمین بوده و امروز بخش اداری موزه در آن قرار دارد.

بازدید از این بنا 45 دقیقه به طول انجامید. هر یک از بخش های موزه، کارشناسی داشت که توضیحاتی برای بازدیدکنندگان ایراد می کردند. یکی از کارشناسان موزه -متاسفانه اسمش در خاطرم نیست!- از اهالی شهرستان رودسر و از دیار زیبای قاسم آباد علیا بود که برای دقایقی درباره معماری بنا و انواع تزئینات بکار رفته در بنا به صورت جداگانه با همدیگر صحبت کردیم. بازدید از موزه به اتمام رسید و ما برای بازدید از مکان دیگر راهی شدیم... ادامه دارد...

   + محمدجعفر اشکواری ; ۳:٥۸ ‎ب.ظ ; چهارشنبه ۱٠ خرداد ۱۳٩۱
comment نظرات ()
BlogLike textcolor="#333333" linkcolor="#2f57a2" backgroundcolor="#ffffff">