تاریخنامه

یخچال خشتی...


 

با توصیه آقای دکتر قنوات، بر آن شدم تا مطالبی درباره یخچال های خشتی و نحوه کارکرد آنها ارائه دهم.

در گذشته و در برخی مناطق مرکزی و گرم و خشک ایران، در کنار آب انبارهایی که برای ذخیره آب می ساختند، برای تامین آب خنک و یخ برای فصول گرم سال نیز یخچال های خشتی ساخته می شد. ابتدا گودال بزرگی حفر و سپس گنبد مخروطی شکل بر روی آن ساخته می شد که عموماً یک در ورودی داشت. ابتدا، مردم در فصول سرد سال یخ را از کوهها و مناطق اطراف به داخل گودال حفر شده انتقال می دادند. گودالِ یخچال به قدری بزرگ بود که برای ورود به آن پله های تعبیه شده بود. با دقت خاصی یخ ها را روی هم قرار می دادند تا حفره یا فاصله ای بین آنها نباشد چون این موضوع به آب شدن یخ ها کمک می کرد. بعد از پر شدن گودال از یخ، روی آن را با علف خشک، خار و هیزم پر می کردند. تا جائیکه متوجه شدم، دیواره یخچال چهار جداره بود. بدین صورت که علاوه بر دیوار اصلی، از داخل و خارج بار دیگر دیوار اصلی را می پوشاندند. همان گونه که در تابلوی مربوط به یخچال خشتی ابرکوه می بینیم، ضخامت دیوار 3 متر است.  گنبد مخروطی شکل، 4 یا 5 ردیف دارد، یعنی در ردیف اول دیوار را تا جایی که امکان داشت ادامه می دادند سپس یک ردیف چوب (در قطعه های کوچک) به صورت افقی بر روی دیوار ردیف اول قرار می دادند و سپس ردیف دوم را از روی این چوب ها آغاز می کردند. این کار به معمار کمک می کرد تا گنبد را بزرگ تر و به تدریج مخروطی شکل ادامه دهد. ردیف آخر به صورت استوانه ادامه می یافت که در انتها روزنه ای برای تهویه قرار داشت. بعد از پر کردن یخچال با یخ، در آن را می بستند و در فصل گرما از آن استفاده می کردند. نکته جالب اینکه، در اطراف گودال مکان هایی تعبیه شده بود تا اهالی گوشت، مواد و خوراکی هایی که امکان فاسد شدن آنها می رفت را در آن قسمت قرار دهند تا در صورت نیاز از آن استفاده کنند.

   + محمدجعفر اشکواری ; ٩:٢٠ ‎ب.ظ ; یکشنبه ٢٠ شهریور ۱۳٩٠
comment نظرات ()
BlogLike textcolor="#333333" linkcolor="#2f57a2" backgroundcolor="#ffffff">